بو تنقید، آکادئمیک مئتودلارلا یازیلدیغی اوچون ان سئودیییم تنقید مقاله لریندن بیریدیر. منجه آذربایجان ادبیاتی نین بو گرگین دوروموندا بئله جه تنقیدلر بیزیم اوچون ساوچی رولونو اویناییر.

هادی قاراچای – ين " اسکی ماهنی " شعرينی بيرليکده اوخويوروق:

 ‏" هله ايل دوغماميشدی

آی دا دوغماميشدی

بيز بوردان باشلانديق

مئشه لرده گونشين ياشيل ايشيغيندان می؟

آغاجلا ماميرين گؤم – گؤی اؤپوشمه سيندن می؟

ايلک سؤزوموز نه اولموشدو يادينيزدامی؟

سونرا سارماشيقدان توتوب ائنديک

ائنديک دونيانين قويوسونا

اوچان آتلارين بئلينده "

 – دوزم چیلیک ( ساختار گرایی) باخيميدان، بو شعرين کلمه لرينی قروپلاشديرماق مومکوندور:

- زامان آنلامينی ايفاده ائدن کلمه لر: هله، ايل، آی (متن يميزده " آی " کلمه سی باشقا بير آنلام دا ايفاده ائدير)، باشلانماق، ايلک، سونرا؛

- رنگ آنلامينی ايفاده ائدن کلمه لر: ياشيل، گؤم گؤی؛

- طبيعت ماتئرياللارينی ايفاده ائدن کلمه لر: مئشه، آغاج، مامير؛ سارماشيق و آی کلمه سينی ده بو قروپدا يئرلشديرمک اولار.

- مکان آنلامينی ايفاده ائدن کلمه لر: هاردان، مئشه، قويو، دونيا، آتين بئلی؛

- اينسانا عايد ايليشکی لر: سؤز، اؤپوش (بوردا دئمه لییک کی، اينسانين يارانماق و دوغولماق آنلامی شعرين بوتون سطيرلرينده ايزله نير)؛

- جوت، قارشيليقلی کلمه لر: ائنمک، اوچماق، سونرا، ايلک، سون ( و شعرده اولان يئر و گؤی آنلاملاری).

 يوخاريداکی قروپلارا ديقت ائدرکن بو شعرين بؤلوم لرینين سيخ ايليشکيلرينی گؤروب شعرين اينسانين ياراديليشينا عايد فلسفی و حتّی طبيعت ايزله يجيسی اولدوغونو آنلاييريق (يوروم باخيميندان )

بو شعرين اينسان ياراديليشينا عايد اولان ماهيتينده هم ماتئرياليست دونياگؤروشو واردير:

(بيز هاردان باشلاديق\ مئشه لرده گونشين ياشيل ايشيغيندانمي\ آغاجلا ماميرين گؤم گؤی اؤپوشمه سيندن می\)

 هم ده ايدئاليست گؤروش: (سونرا\ سارماشيقدان توتوب ائنديک\ ائنديک دونيانين قويوسونا\ اوچان آتلارين بئلينده).

دئمه لی، بو شعرين ماتئرياليست - ايدئاليست باخيشينا ايشاره لريميز يورومدور و ائله بو باخيمدان دئمک اولار کی، نهايتده بو شعرده ايدئاليست باخيش داها آرتيق نظره چارپير. ايندی دوزم چیلیک باخيشينا داياناراق، اولده سؤيله ديگيم قروپلار و اونلارين ايليشکی لرينی ساده بير شکيلده گؤسترمک ايسته ييرم:‏

بو گؤسترگه ده اوچ شاقولی (ديکئی) خط واردير. بو خط لرين شاقولی اولدوغو شعرين بير سيرا کلمه لرینين بير - بيريله جوت قارشيليقلی اولماسيندان آسيلی دير. بو، جوت قارشيليقدان، يئنی يئر و گؤی آنلاميندان آسيليدير. دئمک، بورادا گونش، سارماشيق، اوچان آتلار و بونلاردان ايشيغين، اينسانين دونيايا (قويويا) ائنمه لری ايکی اوفوقی (ياتای) و اوچ شاقولی خط يارادير. ديگر طرفدن، آنلام باخيميندان، بو اوچ ديکئی خط اوست - اوسته دوشه ده بيلردی. مئشه کلمه سي قيسا بير ياتای خط ده اولا بيلر. بو قيسا خط دونيا ياتای خطی ايله اوست - اوسته دوشر و يئنيدن آغاجلا ماميرين اؤپوش ايليشکی سی آنلام باخيميندان، ياتای خط لرين ان قيساسی اولوب، مئشه خطی ايله اوست - اوسته دوشه بيلمير. بئله ليکله، آشاغيدا رسم ائتديگيميز ياتای خط لر بيزيم يادداشيميزدا اوست -اوسته دوشور.

بو شعرده يئر و گؤی آنلامی و شعرين يئر و گؤيله باغلی اولان بیرنی لرینین بير - بيريله ايليشکی سی دئدييميز ياتای و ديکئی خط لرينی، نهايتده بو شعرين تمل آنلامينی يارادا بيلر. دئمک، بو چيفت عکس لر نهايتده بير تارازليق ياراديرلار.

یئنی دوزم چیلیک باخيميندان: ظنيمجه، بو شعرده سونرا کلمه سی شعرين دوزَمینی پوزور. اونوتماياق کی، سونرا کلمه سی زامانا عايد بير آنلامدير. هم اينسانلارين ذهنينده، هم ده بو شعرده زامان مکانا باغليدير. او، بو شعرين بيرينجی گؤسترگه سينده دونيا – قويو يئر و مئشه کلمه لرينه باغلی اولان ياتای خط لرده گؤرونمز حالدا يئرلشه بيلر.

ايندی شعرين بو سطيرلرينه ديقت ائدين:

سونرا \ سارماشيقدان توتوب ائنديک\ ائنديک دونيانين قويوسونا \ اوچان آتلارين بئلينده.

بورادا سونرا کلمه سی شعرده کی خيلقته دلالت ائدن سطيرلردن اؤنجه گلير. يعنی متنه گؤره (بوردا اوخوجولارين ديقتينی يوروما يوخ، متنين اؤزونه چکمگی گرکلی بيليرم)، خيلقتدن اؤنجه زامان آنلامی ايشله نير. و بو آنلام جيزديغيميز بيرينجی گؤسترگه ده وئريلرسه، ياتای و ديکئی خط لرين يئری دييشير. حتّی اونلار قاريشير. ايندی ايسه سونرا کلمه سينی سيليب، شعری اوخوساق، سانکی بير زامانسيز و مکانسيز دوروما عايد، زامان و مکان آنلاملارينا دلالت ائدن کلمه لری اوخوياجاغيق. بو، يئنه بيرينجی گؤسترگه ميزده تام ياتای و ديکئی خط لرين دوزومونو پوزور. و شعر اؤز دئديگی سؤزلری بيلمه دن دانير. چونکو " آی " زامانا و مکانا باغليدير. بورادا شعرين ايسته ديگی زامان و مکان کلمه لری زامانسيز و مکانسيز دوروملاردان دانيشير. بئله ليکله، سانکی یئنی دوزم چیلیک(پوستستروکتوراليزم) دئيير: منطيق کلمه نی ياراتمير، بلکه کلمه منطيقی يارادير. و متنين موطلقليگی يوخدور.

دئمه ليیيک کی، ايللر بويو اينسانين ميفيک دوشونجه لری بو سؤزلرين منيمسنيلمه سينی چتينلشديرير.

لاله جوانشيردن " اؤلکه مده " آدلی شعرينی اوخويوروق:

اؤلکه مده پاييز

دورنالار کؤچور

.

.

.

اؤلکه مده ياز

دورنالار قاييتمير

و دورنالار اوزاق بير گون

خان ننه مين ناغيللارينا قاييدير آنجاق.

ايلک باشدا بو شعر دورنالارين مووازی لیگینی يارادير: کؤچمک و قاييتماق. دورنالار رئال حالدا کؤچورلر، آما رئال حالدا قاييتميرلار. بورادا بو موازی حرکتين ايکينجي حيصه سي، يئنه دورنالارين قاييتماغي غیر مادی حالدا شعرده اولان خان ننه نين ناغيللاريندا باش وئرير. و بونا عايد دورنالار آرتيق سيمبول و اؤزو ده يوروما يول وئرن سيمبولا چئوريلير.

بورادا دوزم چیلیک باخيميندان، دورنالارين اؤلکه دن کؤچمگی و اونلارين رئال حالدا قاييتماماغی - شعرده دورنالارين گئتمه، گلمه ايليشکيلريندن بيری " يئرينه گلمه " آنلامينی ايفاده ائدير. بو سؤز دوزم چیلیک باخيميندان، دويغو قاتماق مسئله سی نين آچیقلاماسی دیر. آنجاق بو شعرده ان چوخ گؤزه دين کونو اوچ ديکئی دوروشلو نؤقطه لردير. بو شعرده اوچ ديکئی دوروشلو نؤقطه يه ديقت ائدين. بوردا دئمک اولار کی، نؤقطه لر شعرين دوزمینی پوزور. و کلمه سيز اوخوجولارلا دانيشا بيلير. چونکی،

 - بو اوچ ديکئی نؤقطه شعرده يئرلشديگی مکانينا گؤره (دورنالار کؤچور- جومله سيندن سونرا يئر آلير) کؤچمک، حرکت، اوجاليق و فاصيله نی خاطيرلادا بيلير.

 - البته، بو اوچ ديکئی دوروشلو نؤقطه شعرده کی دوزومونه گؤره، سيمبولا چئوريلير. آنجاق کلمه سيز بير سيمبول اولور.

3 - بو اوچ نؤقته يئنه ده دوروشونا گؤره، شعرين رمزيليگينی دَييشير (اليفبادان ايشاره لره کئچيد). رمزيليک سفارش لرین اوزه چيخماسی نين بير وسيله سيدير. بو شعرده دئديگيم اوچ نؤقطه کلمه لرين رولونو دَييشيب پوزاراق شعرين آنلامينی باشقا علامتلرله ايفاده ائدير.

4 - ان اؤنملی موضوع بودور کی، بو نؤقطه لرين مؤوجودلوغو شعری هم گؤرمه لی، هم ده دينله مه لی بير

شعره چئويرير. بو شعری کاغيذ اوزريندن اوخوماق گرکدير. يوخسا شعرين يئنی حيصه سی الدن گئدر. دئمک، قولاقدان علاوه ، شعر اوخوجونون گؤز و باخيشينی دا طلب ائدير. بو شعرين یئنی دوزم چیلیگی ده بودور. بو ايسه رمزليگين دَييشمه سيدير. اونو گؤز ايله ائشيديب دويماق اولور. اگر ايللر اؤنجه گ.اپوللينئر، ائ.پووند و ديگر آوروپا، آمئريکا شاعيرلری شعره کلمه لردن باشقا علامتلر ده گتيريبلرسه، لاله جوانشير راحاتلیقلا و حتّی اؤزو بيلمه دن بو اينجه و گؤزل يئنيليگی شعرده يارادا بيليبدير.

سوسورا گؤره، دلالت ائدن و دلالت ائديلميش بير کاغيذين ايکي اوزو کيمی بير - بيريله علاقه ليدير. آما ژ.دئريدا بئله دوشونور: دلالت ائدن و دلالت ائديلميش آراسيندا آيدين بير فرق يوخدور. ايکيسی ده آرد - آردا آيريلير و بير - بيرينه قوووشورلار. سادجه دئمک اولار کی، کلمه و آنلام، ياخود کلمه و اونا دلالت ائدن شئی هئچ زامان بيرلشه بيلميرلر. " هر کلمه نين ياريسی اوردا دئييل و ديگر ياريسی او دئييل ". معنالار بللی آنلامدا غاییب دیرلر و ديل آرتيق دلالت ائدنلرين آرديجيل حرکتيدير.

بوردا ايکی باشقا یئنی دوزم چی نین بعضی دوشونجه لرينی ده گتيرمه لييک: ژ. دئليوس و ف.قاتاری اؤز کيتابلاريندا ايکی جور ایلگی گؤسترمه نی آييرد ائديرلر: دلی ليک و روح پوزغونلوغو. يازارلارين ظنينجه، بو ايکی کونو ايکی توپلوما دلالت ائدير. فاشيست توپلوم و اينقيلابچی توپلوم. بو يازارلارين امگی ياراديجيليق، علاقه و مئکانيک لشمگی یئنی دوزم چیلیگه قاتماقدير (ک.مارکس و ز.فرئيددن آلاراق ).

چوخ آز آچیقلامادان سونرا ناصر مرقاتی - دن " تابلو " آدلی شعری اوخويوروق:

" قوندارما گونش

اَينی يالين ياز

کيپلنميش دوداقدا آجی بير ماهنی

و مئهريبان عزراييل

گئنيش بير تابلونون پئرسپئکتيوی

جالانير، جالانير اوتاقدا سوکوت

آچين، قاپيلاری آچين

بو آزغين اورک

سئوينج سوراغيندا

ايکار قانادلارين آرزولور هردم "

بو شعرده کی آيدين و گيزلی پارادوکسلارا ديقت ائدين: قوندارما گونش، يالين ياز، مئهريبان عزراييل، کيپلنميش دوداق، آجی بير ماهنی، سوکوت و جانلانما. ايندی ديقت ائدين، ايکار سطرينده کی دوروما (يئنه گونشه طرف فايداسيز اوچماغا و اوتاقدا سوکوتون جانلانماغينا.) متنه گؤره، اوچماق وار، آما ائنمک يوخدور. جانلانماق واردير، آما بو حرکت سوکوت ايچينده دير و نهايتده يئنه ده سوکوتدور.

بيزيم فیکریمیزه گؤره، بو شعرده: آچين، قاپيلاری آچين - سطيرلری شعرين دوزه مینی پوزور. بو سطيرلر بو شعرين بلکه ده ان اوميدسيز سطيرلری دير. چونکو بوندان سونراکی سطيرلرده گؤستريلن چابانين فايداسيزليغی آيدينجا گؤرونور. دئليوس و قاتاری دئييرلر: گيزلی شعور سياسی بير گوجدور. بو شعرده: آچين، قاپيلاري آچين - سطری آشاغی – يوخاری ترس معنا وئرير. متنده اولان شخص اوزوده قاپيلاری آچماق ايسته يير، آما اؤنجه دن گونشه، اؤزو ده قوندارما گونشه چاتماغين مومکون اولماديغينی بيله رک دلی ليک و روح پوزغونلوغوندان جانينی قورتارماق ايسته يير. شخص ايستر - ايسته مز هم فاشيست، هم ده اينقيلابچی توپلوملاردان اوميدينی اوزوب.

سونوندا دئمه ليیک، بيزيم بو يازيلاريميز اؤزو بير متن ساييلير و یئنی دوزم چیلیک دوشونجه سينه گؤره، هئچ بير موطلق ليگی يوخدور. تکجه بو متن دئييل، اوخودوغوموز هئچ بير متن موطلق دئييل. بو، نئهيليزم، ياخود هر هانسی بير چاشقينليغا يول گؤسترمک دئييلدير. اگر بيز ژ.دئريدا و يا هر هانسی باشقا یئنی دوزم چینین سؤزونو قبول ائتسک، اونا موطلق معنادا اينانساق، یئنی دوزمچی لیگین اؤزونه قارشی چيخميش اولاجاغيق.

بو مقاله لرده ده بيزيم ماراغيميز بلکه ده سادجه آذربايجان و اونون ادبياتينا عاید دوشونجه لرين توتاليتارلارينا قارشی دورماقدير.