"محمد رضا لوائي" ايله بير اؤزل دانيشيق
بویورونوز . . . شاعير جناب لاری
"محمد رضا لوائي" ايله بير اؤزل دانيشيق
دانیشیق آپاران: آرش ساعی
« . . . نه ایسهدن اؤنجه سؤزجوک ايميش . . . » -دئمیشلر، دئییرلر، سیز ده دئییب – یازمیشسینیز. «لوایی»- نی ایندیمیزده تکجه شاعیر کیمی بولساق اَیر؛ دونهنیمیزده هم شاعیر، همده ژورنالیست تانینمیشدیر. چوخ یاخین دوننلری ایندینیزده نئجه دوشونورسونوز؟ داریخیرمیسینیز هئچ او گونلره؟
- داریخماییرام. البت او گونلردن پئشمان دئییلم. او زامانلار اوخوجو آرایاردیم، ایندیسه اوخوجو یارادیرام. یاریمچیق شارقی کیمی ایدی او گونلر. گوندهلیکلرله بوکولن طالعیم خالقیما اومود وئریردیسه دوشمانا آلنی آغ اینک کیمی تانیتدیردی منی. من قالدیم. آدیم قالدی و بیر قارا لیست.
آما آختاریش، یارادیجیلیقلا پارالئلدیر – منجه. لوایی آختاریش دایدی او آنلار – دئمک، بیز ایسه بو آن، او آنلاری آرایارکن: لوایی، سیاست و گوجلو سیاسی ادبیاتلا راستلاشیریق. بو آرادا بیر چوخوسو شاعیرلیکله سیاست توتوشمازدیر – دئییرلر. سن بو فییکره نئجه یاناشیرسان؟ نئجه جورلشدیریرسن؟!
- جورلشدیرمیرم، جورلشدیریرلر. بلکه ده گؤرهولر زورونداییق. «دنیز قوشو نه گزیرسن داغلاردا؟/ داغلار یوکسک اولور / داغلار سویوق اولور / تاشییاماز قانادلارین...» بو شارقینی خاطیرلاییرام ایندی. رحمتلیک زهتابی منه «یاز اوغول» دئمیشدیر. «قلمین گوجلودور، سنه اینامیم وار» دئیهردی رحمتلیک. من اؤزومو اینانیب باشلادیم. اؤنجه بو گونکو شعریمیزی اوزه چکمک اوچون یازماغا باشلادیم. سونرا سیاستدن دانیشیرام گؤردوم. بیر شاعیر کیمی سیاستدن دانیشماق راحات آما بیر سیاستچی کیمی شعردن دانیشماق چتیندیر. پاخمالیق کیمی چتیندیر بو ایش. من بو اساسدا چوخونو اؤزومدن سیلکهلهییب تؤکدوم. او گونلر هر گلن لودئر کیمی لیدر گلیردی اوستوموزه. یئنی نسلین بوغازی اونلارین الینده سیخیلیردی. من بو گلیشی تمیزلهمک فیکیرینده ایدیم. البت باجاردیغیم قدهر. وطن، دیل، اؤزگورلوک سؤزجوکلری نیسگیلیمیز ایدی. نیسگیلیمیزدیر. منده بو نیسگیلدن یازانلاردان بیریسییم.
یازینین یولونو من سئچمهلییم. یازی یول دئییل، یول گؤستریجیدیر. من ژورنالیستلیییمله بو گؤستریشی تعریفه چالیشیردیم. ژورنالیستلیییمین تجربهلری ادبی دونیامین گوجلنمهسینده ایز بوراخمیشدیر. او گونلر، دهلی – دولو گونلریدی. دهلیدن دولو گونلر ایدی.
دوزدور. بیرآزدا گئری قاییداق، رحمتلیک زهتابینین سنه بوراخدیغی ایزلردن سؤز آپاردیغین گونلره. بونو آرتیق آچیقلایارمیسان بیزیم اوچون . . .
- دوقتور او گونلر شبستر – تبریز یولوندا عؤمور کئچیرردی. کیتابلارینین چاپ اولماغینا چالیشاردی. من ایلک کره اونو چاپ ائوینده گؤردوم. یازیلاریمی بهیهنمیشدیر. سونرالار منیم بیر ایزیم تبریزده ایدی بیر ایزیم شبسترده. او عظمته وورولموشدوم. اونو خوجایا آپاریب قاراداغی گزدیردیم. گؤرمهدییی یئرلری اونا گؤستردیم. سانکی بو آندیر. خوجادا آجی چایین قیراغیندا اوتوروب چایدا اوزهن اوشاقلارا باخیردیق. اوشاقلار بالیق کیمی چایدا چیرپینیردیلار. اوشاقلارا باخیب گولومسهیهرک منه «سنین فارسجا – تورکجه گوجلو قلمین وار بس نهدن یازمیرسان؟» دئدی. حیرتله گؤزلرینه دالیب گولدوم. «من؟ نهدن یازیم؟«سوردوم. «کیملیییمیزدن، دیلیمیزدن، شعیردن...» دئییب منه زیللهندی. گؤزلرینین اوفوقلاریندا اوشاقلار اوزوردولر... آنجاق او گون هئچ یادیمدان چیخماز. یادیمدادیر دوقتور قلمیمی ایستهدی. یا بیر شئی یازماق ایستهییردی یا ایسه او ایشی ایله بیر سؤز آنلاتماق. بیلمهییرم. قلمیمی جیبیمدن چیخاریب دوقتورا وئرنده قلم الیمدن چایا دوشدو. سو قلمی گؤتوروب آپاردی. قلم، چایدا او اوزاقدا شیمشک کیمی پاریلداییردی. بیز ایکیمیزده اونا زیللهنمیشدیک. «بو چای چوخ شئیی الیندن آلاجاقدیر» دئدی. سوسدوم. «یاخشی فیکیرلش» دئدی. سوسدوم. دوقتور قولونو بوینوما آشیریب گولدو. عظمتین آغیرلیغینی دویدوم. سانکی او گوندن چیینیمه بیر آغیر یوک قویولموشدور. من او نسلی حؤرمتله یاد ائدرم. یانی او نسیل درین بیر نسیل ایدی. بو گونکو حاشیهلره سیغیشمازدیر. او گوندن هم شعری هم ایسه یازینی جیددی توتوب یولا دوشدوم. هابئله تبریز انجمنلرینده گئدن کلاسیک فضالار ایله دؤیوشه باشلادیم. تجربه منه اؤیرهتدی هر شئیدن اؤنجه متن یاراتمالییام. بونو بو گونکو ادبییات ساحهسینده چالیشان دوسلارا دئمک ایستهییرم. تلهسمهسینلر. مودئرن و گوجلو متنلر یاراتمالیییق. البت یالنیز مودئرنلییه فیکیرلشمک سهودیر. ایندی پوست مودئرن و باشقا ادبی نظرییهلرین ایزلرینهده گؤز سالمالیییق. من آددیم – آددیم بو فضالاری و خصوصیایله شعریمیزی ایزلهدیکده گؤزلریم آچیلدی. آذربایجانلی اولماغیمین آنلامینی دوشوندوم. بیر عؤمور، بیر اوزون تاریخ بویو درد چکن خالقیمین اسارتینی، ایستکلرینی آیدینجاسینا دویدوم. میللتچی اولدوغومو دوشوندوم. میللتچیلیک کیملییین سون چیرپینتیسیدیر. بئلهجه دوشوندوم. میللتچیلر ایله دردلشیب بیرلشدیم. بیز گونئیلیلر همن آیاقلانمیش، ظولوم گؤرموش، یابانجی اولوسوق. بونو او یابانجی دیل و کولتورون ظولمو گؤستریر بیزه. آنجاق نئجه بیر یئره ییغیرسان ییغ. مودئرنلیک، پوست مودئرنلیک، میللتیچیلیک و... بورا تضادلار دوراغیدیر.
باشقا کولتورلرله ده باش چکیبسن، میفلریله یاخشی تانیشسان. کولتورهل فضامیزا بوراخدیغین اثرلری، بیر نئچه آچیدان تایسیز سایماق اولار یا ایسه دئمک آزاجیق یارادیلان یازیلارداندیرلار. سنین گوجون منجه اؤز کولتورونده و اؤز دیلینده مودئرن هابئله پوستمودئرن فضالاری، باخیشلاری، آنلاملاری – دئمک مودئرنیته ائلهجه پوست مودئرنیته ایزلرینی گؤروب – یاراتماندیر. اونونچون ائتگی بوراخا بیلیرسن. بو دیلین و اؤزهللییین گلیشمهسینده کیمسیلرین ائتگیسینه واریرسان؟
- دونیا ادبییاتی باشقا بیر سؤز دئییل. بیز اؤزوموز بو ادبییاتین بیر بوداغیییق. بورادا بیر پارا اؤزللیکلر واردیر. بو اؤزللیکلرین بیر حیصّهسی حاکیمییتایله ائلیتهلرین آراسیندا اولان ایلگیدن یا ایسه همن ایلگیسسیزلیکدن آسیلیدیر. بورادا هر شئی ایلگیسیزلیک و اعتراضدیر. داها دوغروسو عوصیان. «علیرضا اوختای» باغیرساقلارینی اووجونا آلیب شعیر باغیردی. «هادی قاراچای»، «سولئیمان اوغلو» هله ده سورگون گزیرلر. بو ایلگیسیزلیک وطن ایله ائلیتهلر آراسیندادا یارانمیشدیر. «لاله جوانشیر»، «والی» و باشقالاری بو خالقا مجاز «ایتئرنئت» دونیاسی ایله یئتیشیرلر. همین ایلگیسیزلیک ایچریده ده واردیر. اودا حاکمییتین آپاردیغی سیاستلر اساسیندا یارانمیشدیر. اؤز سئودییی بیر پارا ائلیتهلری، ژورناللارلا، سیتهلرله اوزه چکیب مودئرن گؤستریر. البت بو ایش اوزده دئییل. درینده آخان بیر پیلاندیر. آما نه ایسه من حاکمییتلرله ایلگیده اولان یازارلاری سئومهییرم. بو ایلگیسیزلیک بیر اؤزهللیکدیر. یانی دیوانا باغلی اولان یازارلارلا آزاد و مستقل یازارلارین دؤیوشوندن بو اؤزهللیک یارانیر. آچیق کولتورله باغلی کولتور بیری – بیریندن آیریلیب اؤز یوللارینا قاییدیرلار. آچیق و مستقل کولتورون اساسی تنقیدچیلیکدیر.
آذربایجان دا – گونئی ده، قوزئی ده- بو آیریلیق آپ – آیدین دوروملا باشلانمیشدیر. بو اؤزهللیک بیزیم ادبی دیلیمیزین گلیشمهسینده ایزلر بوراخمیشدیر. باتی شعریندن علاوه عرب دیلینی اؤیرهنمهییم چوخ دردیمه دهیدی. عرب شاعیرلرینده ده بیزده اولان اؤزهللیکلری گؤرموشم. «ماحمود درویش»، «غاده السَّمان» و باشقالاری فیلیسطیندن جان آلان دوشونجهلر ایله شعره قاتیلمیشدیلار. اونلاردا گونئیده اولان دردین باشقا جوره واریانتلاری آخیر. دئمهلییم شاعیر متنلردن ایز آتماق اؤیرهنیب اؤز ایزلرینی تعریفلهیر.
سؤز آچدیغین بؤلوملر، دئمک تنقیدین یارانیش ندنلریندن ساییلا بیلرمی؟ اَیر آزاد یازارلارین اساس آددیملاری تنقیدچیلیکدیرمی، بس نه اوچون اونون ایزلرینیده بو گون گؤره بیلمهییریک یوخسا تنقیدین گلیشمهسینه چوخ قالیرمی هله؟
- «تنقید، ادبی یارادیجیلیقدان آیری دوشمز. اونونچون گوجلو یازالار گوجلو تنقیدچی اولارلار». «خولیان ریوس»- ون بو سؤزونو اینانیرام. گونئی آذربایجاندا تنقید سیاسته باغلانیر. یانی ادبی تنقید اولان یئرده سیاسی تنقید اولار البت. بو آخیم گونئیین گرگین وضعیتیندن آسیلیدیر. داها متنلر هامیسی تنقید یوللاریندان کئچیرلر. بو، یئنی عصیرین الزامیدیر. مودئرنیتهنین بیناسی تنقید کرپیچلری ایله تمللهنیر. بیز نه اوچون ادبی تنقیدی نظرییهلرین ایشلهدنییك و اونلاری یاراتماییریق؟ یا بلكه بیزيم باخیشیمیز اؤزلویونه باغلانماییب، اؤزگهلیك و استیبداد دیالوقوندان آلینیر. مودئرن ادبی تنقید اؤزلللیندن علاوه، اجتماعی دوروما بیر اجتماعی ایلگی كیمی ایز بوراخیر. ادبی تنقیدیمیزین دورومو شعر، رومان، و حئكایه دورومونون یارادیليشيی ایله فرقی یوخدور. یانی یئنی ادبیياتیمیز وارسا یئنی تنقیدیمیزده واردیر. اؤنجه آذربایجان یئنی تنقید نظرییهسی اولدوغونو اینانمالییق. بیز اؤز كولتورل دونیامیزی و ادبی تاریخیمیزی اؤز ادبی تنقیدیمیزین سورولاری ایله آچیقلامالییق. بو گونكو تنقیدین قاورامی مودئرن دیر. بو تنقیدده یئنی دونیالار واردیر. یئنی ایضاحلار. یئنی قاوراملار. یئنی اجتماعی اولایلار. تنقیدین ذاتینا قاییداراق تنقیدین، تنقیدینه ده قاییدیریق. تنقیدین فلسفهسینه قاییدیریق. بو قاییدیش بیزی آذربایجان تنقید تاریخینی یئنی دن واراقلاماغا چاغیریر. یئنی قاوراملارین آچیقلانماسینا. بو اساسدا بیر پارا آفتلری و چاتیشمامازلیقلاری تانیمالییق.
1- بیزيم ان بؤیوك ضعفیمیز تنقیدیمیزین اؤزگه نظریيهلرن آسیلماسی دیر. مودئرن تنقیدیمیزین ایكی اوزو واردیر.
- اجبار اوزو: اؤزگه و خصوصی ایله باتی نظریهلرینی كولتورل و ایدئولوژیكی قالیبلرینین ایحاطه سینده یازیب یاراتماق.
- ایختیار اوزو: آذربایجان كولتورل باخیشي ایله متنلری ایله دیالوق آچماق. البت بو ایش گوجلو یارادیلیشدان آسیلی دیر.
2- تنقیدیمیز بیردئموكراتیك توپلوم كیمی گؤستریلمیر. اونون ايستیبداد ایله دؤیوشمك دوشونجهسی گوجسوزدور. ایستر ائشیك ایستبداد، ایسترسه ایچری استیبداد.
3- ادبی تنقیدین كئچمیشینه هابئله یازارین یارادیلیش داورانیشینا قیمیت وئرلمیر.
4- باتینین تئوری و فورملارینا باش ایمك و كلاسیك تنقیدی یامسیلاماق. اینسانی، معرفت و پئسیخولوق آراچلاری بو آرادا نظرده آلینماییر.
5- باتی تئوریلری یارانیب ایشلندیكدن سونرابیزه چاتیر. یانی بیز 19-جو عصیرده یارانان آخیمی 20-جی عصیره آخدیق. بیز تنقید دونیاسینا آخیم بوراخماغا زامانی و اونون دیرلرینی اودوزوروق.
بیز او تایلی، بو تایلی بؤیوک زامان تاریخین اسارتی آلتیندا چابالامیشیق و تاریخی یوروشلر آلتیندا، باشقا دیللرین دوشونجهلری آلتیندا اؤز مودئرنلیییمیزه چاتماق اوچون چاتیشمامازلیقلارلا اوز – اوزه گلمیشیک. دئمیرم تنقید اوچون دوشونجه آراچلاریمیز یوخدور بلکه بو آراچلار عاریهدیر دئییرم. البت یئنی نسیل بو بورجو اؤدهمک زوروندادیر. آما بیز مطلقلیکدن آرالانمالیییق. بیز بیر متنی یا مطلق قبول ائدیریک یا ایسه مطلق آتیریق. یا هن، یا یوخ. بودا اخلاقی دهیرلرین بوشلوغونا قاییدیر. یادینیزدان چیخارتمایینیز هلهده بوردا ال اؤپمک مراسیملری، آیاغا دؤشنمک دوشونجهسی اؤلمهییبدیر. بلکه ده بو دهیرلر، اؤزوموزون دئییل. یانی بو اخلاقی دهیرسیزلیکلر حاکیم و یابانجی کولوتورلرین توحفهسیدیر بیزه. آما یئنی تنقیدیمیز گلیشیر. من بونو «همت شهبازی»نین نئچه ایللر بوندان قاباق یازدیغی کیتابیندان گؤردوم. همت ایله بیرگون تبریزده گؤروشوب چاپ اولمایان تنقید کیتابینی واراقلادیم. اورادا یازدیغی او دؤرت شاعیرین تنقیدیندن اؤنجه مودئرن شعیرلریمیزه ایشاره ائتدییی جیغیرلار گؤردوم. مودئرنلیییمیزه باخماسادا، مودئرنلیییمیزه ایشاره ائتمیشدیر. سئویندیم. ایندی داها بزرگ امين كيمي تنقیدچیلرین بیرسیراسی دیوان ادبییاتینی یا حتّی مودئرن غزللر یازان شاعیرلری مطلق آچیق شعیر یازماغا چاغیریر. یانی یئنی تنقیدیمیز دیلین قالیبلاردان تؤکولومهسیندن دانیشیر. دیلین تمیزلهنیب و دهییشیکلریندن سؤز آچیر. اَیر دیلیمیز دهییشیلمهسه، بو دوروم دهییشیلمز. بیز دهییشیکلردن سؤز آپاریریق. دیلیمیز نه اوچون ده ییشیلمهسین. اونونچون گرک کیتابین بوتونلویو یازارین اولسون هابئله تنقیدین بوتونلویو. اؤز دیلی، اؤز رنگی، اؤزوندن آپاریلان دهییشیکلر.
آما بیز بو بوتونلویه چاتمامیشیق.
- سؤزون دوزدور آما دوز دئییل. بیز امکانسیزلیق زورونداییق. بس «یاشماق سیرا کیتابلاری» نهدن یارانمیشدیر؟ «سعید موغانلی» منجه بو بوشلوغو دوشونموشدور. کیتابلارین جیلید، طرحلری، نئجه دوزوملهنمهلری مودئرندیر. یازارین بو آرادا رولونا دا یول قویولوبدور.البت قويسالار...
«آرباتان» ائلهجه «گؤزلرین دوغوم گونوم» کیتابلارینی یاشماغا تاپشیرمانیزین ندنی بویوموش دئمک؟ بس یازارین بوتونلویو بو آرادا نه اولور؟
- منیم بوتونلویوم ایستهدیییم طرحلر، یاییملارلا تعریفلهنیر. دئمهدیم یاراتدیغیم طرح، دئدیم ایستهدیییم طرح. هابئله ایستهدیییم آخیم. ایستر – ایستهمز بو آخیم بیزیمدیر. «آرباتان» بو آخیمین دردینی چکن اینسانلارین یازیسیدیر. بو دورومدا سؤزجوکلرین ابدیلشمهیینه و سؤزجوکلرده ابدیلشمهیه فیکیرلشن اینسانلارین دردیدیر آرباتان.
منجه، بو گونون «دایاز اعتراضلاریندان» بیردن – بیره اوزاقلاشماق ایستهییرسن. «آرباتان» بیر آچیدان بونو یانقیلاماق ایستهییر، دئمک اولار بلکه ده. اؤزلویون روایتیدیر، آما اؤزونون روایتی یوخ. «نفس»- ین باشقا جورو هابئله یوکسهلمیش حیکایهسی دئمک اولار.
- روح ایله جسم آرا آپاریلان دهشتلی حاکیم اویونلار،؛ اعتراض نسلینین سن دئین «بیردن – بیره» دؤنوشلرینه سبب اولور. بیردن هامی بدنه قاییدیر. «پوسادا» بو دونیایا قاییدان زامان ایندی بوردا اَدالانیر. بو هم گؤزهلدیر همده بئواخت گؤزهل. آما بو قاییدیش بوتونلویوموزو بورومهیه گرک. بیردن بیر قادین شاعیر، اوخوجونون زیفینی آچیب اوراسینی اوخوجویا وئریر. قادینین اوراسی بیر فانی نوقطه اولورسا دا ابدی لذته چاغیریر اوخوجونو. ایستک، آلاولانیب اوغلان شاعیرلریمیزده آغ قان اولوب آخیر. او بیر داملا آغ قانین اوسته تنقیدلر آپاریلیر. ائروتیسم باتیدا چوخدان یارانیبسا بورا بیردن تؤکولور. بو آرادا بیر پارا تضادلاردا یارانیر . . . بو آرادا چاتیشمامازلیقدا وار. دئمک ایستهییرم بو فضا «بیردن – بیره» قیزیبسا، بیردن – بیره ده اؤزونو اورایا تؤکوب سویوداجاقدیر. یانی متنین بیر تیکهسی اینسانین اوراسی اولورسا اینسانین یوخاری تیکهلرینی ده داشییا گرک. اورهیی، باشی، دوشونجهنی. یانی «نفس» اَت – قان اولورسادا، «نفس» اَت – قاندان بوراخیلا بیلر داها. بو نسیلین ائروتیسمه قاییتماسی سئوگی اوچون خط چکن دوشونجهلره اعتراضدیر. اسکی و سنّتی دوشونجهلره اعتراض. کیمسه بدنین لذّت و سئکس دونیاسینی آیدا بیر دؤنه و بیر آن حیس ائدرسهده، بدنین یوکسلمیش، دوشونجه و دؤیوش خصوصیایله معرفت دونیاسینی هر آن یاشاییر. آرباتان بئلهجه بیر دؤنوشدور. بدنین فانیلییی دئییل، بدنین ابدیلیییدیر. بلکه ده فلسفهمدیر آرباتان.
بعضن آرباتان دا گؤرونن نومادلار، نیشانلار تورکلرین اسطورهوی متنلریندن آلینیب، همده اونلاری یئنیدن تعریفلهیه بیلیر. بو قاییدیشدیر، چاغداش یاشاییشیمیز . . . 21 – ینجی عصیر!
- مهیر پوست مودئرنیسم بو دئییل؟ گونشی ایلک دفه گؤرمک، اینسانی ایلک دفه دوشونمک.
بیرنئچه-سینین دئدییینه گؤره هابئله منجه ده شعرلرینده اولان دونیا «دایره»وی دونیادیر. «دایره»ده نه ایسه بیردیر. قایناق بیردیر. بیر سیرا اوخوجولاردان بو بیرلییی آختاریر. بیرسیراسی ایسه شئعرده بیرلییی بئلهجهسینه سئومهییر، قارشی دورور.
- شئعر همن دير. بو بيرلييي آختارانلار واردير. بو بيرلييي تيكهلهينلر واردير...
شئعرینین اؤزهللیکلریندن بیرسیده اوخوجونون سربستجهسینه گزه بیلمهسیدیر متن ایچره. اوخوجو یارادا بیلر، اؤلدورهده بیلر. دوغادا بیلر، دوغولادا. متنین اؤزوده اولا بیلر. سن اوخوجویا یارادیلیش امکانی وئریرسن. بو امکان، یازارین اؤلومودورمو یوخسا؛ نئجه باخیرسان – گؤرورسن سؤیله!
- ایندی یازار، هم اوخوجودور، همده تنقیدچی. اوخوجودا بئلهجهدیر. ایندی اوخوجو یازارین اؤزودور، تنقیدچینین اؤزودور. بیز بو عصیرده بونلارا آپ – آیدین امکان وئرمهسک سطیرلر اؤلرلر. همن «دایره» دئدییین بو اوچونهده مالیکدیر. یازار اؤلور، اوخوجو یارانیر. اوخوجو اؤلور، یازار یارانیر. تنقیدچی دوغولور، هابئله داوام ائت.
سنین شعرلرینین بوتونلویو بیر یوکسک دانیشیقدیر. سن همیشه بیریسی ایله دانیشیرسان. اونون یوخلوغوندان، وارلیغیندان. کولتورلر، حاکیم دیل، محکوم اولوس، چئشیدلی دونیالار. سنین شعرلریندن باش آلیب اوخوجونون دونیاسینا تؤکولورلر ایماژلار، آنلاییشلار، آنلار، آنیلار. دئمک شعرلرین هر آن دونیالارین دانیشیقلارینی - تارتیشمالارینی سؤیلهییر. بو دیالوقدان کیمسی چوخراق فایدالانیر؟ سن یوخسا اوخوجو؟
- ائلیاد موسوینین بیر شعری وار: «وطن/ استرس/ آیلین/ بیلیمیوردو/ آنام/ بو سؤزجوکلرله / سئودییینیز کیمی/ بیر تومجه قورسانیز/ او / منم». دئمک من متنلریمده هامی ایله هر شئی ایله، وطن ایله، یولداشلار ایله، کولتورلر ایله دانیشیرام. عؤمرومو بو دیالوقلاردا کئچیریرم. آما نهایتده پرده دوشندن سونرا او سیرری بیلهجکسن. من بو اوزون متنلرده یالنیز اؤزوم ایله دانیشیرمیشام. البت همیشه ده بیر سؤزو بو دانیشیقدا تکرار ائدیرم. «دانیشماق ایستهییرسن، سوس». بیرگون «حیدر بیات» منه بیر سؤز دئدی «سنین دئدیکلریندن دئمهدیکلرینی اوخویورام». منجه او منی راحات دوشونوبدور. او سوکوتو... .
سؤزونو کسدیم. سوکوتون دانیشماسی دئسک داها گؤزهل اولور!
- سنینده آلدیغین بودور. پیس دئیه بیلمرم. من بو سوکوتا و بو دیالوقا اؤلرم.
اؤلرم دئدین. سون کیتابلاریندا اؤلومون کسین حضورو واردیر. یاشام ایله اؤلوم فلسفی دغدغهندیر یوخسا شعرسللییین؟
- سورونو آلانمادیم. آما چوخدان اؤلومو آغزیما تپیبلر. بیز اؤلوم یولونا آیاق آتدیق. وطن، اسارت، اعتراض، شعیر... اونلار گؤتورنمزلر بونلاری. دوستاقلار دا گؤردویوموز اهانتلر، زور ایله خستهلییه دوشمک، جیسمیمیزه، روحوموزا هر جوره عذاب وئرمکلر... بیز بو قدر درد چکیریک، بو قدر اؤلوروک. من ایچریده قالدیم. دوسلاریمین چوخوسو چیخیب گئتدیلر. من ایچریده قالدیم و اؤلدوم. اؤلورم و اؤلهجهیم. اؤلوم حاقدیر، اونلار لوطف ائدیب قاباغا سالیرلار. بو یالنیز من دئییلم. دوسلاریمین اؤلمکلریده متنلریمه ایز بوراخیر. اونلارین چکدییی دردلر، دوستاقلار، خستهلیکلر منیم گوزگومدور. اونلارین شهادتلری شعریمدیر منیم. گونئیین دورومو بودور. بوردا اسارتی سیندیرماق اوچون قلم آلیب یازی و شعیر یازسان آلنینین یازیسی راحات اوخوناجاقدیر. بئلهجه بیر شاعیر ایلک شعرینی یازاندان شهیددیر. یانی بیز ایلک شعریمیزی یازاندان اؤلومله قول – بویون گزیریک. ایندی بونا نه دئییرسن دئه.
آراباتاندا، قهرمان اؤلومله گؤروشوب اؤلومون پالتارلارینی آلیب گئییر. او پالتارلاری گئییهن قهرمان اؤزون دئییلمیسن؟
- آرباتان هارا بونلار هارا؟ بوردا زور ایله اؤلوم کؤینهیینی آداما گئیدیریرلر. اوردا ابدیلیک دردی وار. ابدیلشمک دردی.
و بو درد سنین ایلییینه قدهر ایشلهمیشدیر. اؤزون دئدییین کیمی «ایلییه قدهر ایشلهنیلدی عشق...». «گؤزلرین دوغوم گونوم» 21- ینجی عصرین درد – درد کادولارینی آچیر «گؤزلرین، دوغوم گونلرینده . . .» بو دوغوشون آغریلارییلا، آغیرلیقلارییلا دولودور.
- یانی بو کیتابین سونو اوّلیدیر. شاعیر قبیردهدیر. قبیر اوسته گلنلری دینلهییب اونلارین یانلیش سؤزلریندن درده گلیب آیاغا دورور. طبیعی کی دولودور درددن. مودئرنیتهنین اؤزللییی درددیر. گونئی شعری بودور. ایندیکی بو ائروتیسم ایستکلریندن علاوه گونئی-ین شعری، درد چکمیش، دیدرگین، قوربان اولموش، بعضن آجی شعردیر. شعریمیز گونئییین دهشتلی دوروموندان آلینیر. اوندان آلینماسادا بو دهشتده یارانیر. بو شعیر دنیز درینلییینده چاخان بالیقدیر. بو قارابالیغین ایشیغیندا اوتوروب یازماغین باشقا دادی واردیر. کیتابلارین آدی همین دردین، همین آجی دورومون گؤستریشیدیر.«آیاق اوستو تنهالیق»، «بو منم، چیرکینلرین اَن بویوگو»، «باش چیخاران اؤلوم»، «یاساق سؤزجویوم»، «اؤپ اؤلومونو»، «تانری داریخیر»، «گون آیدین نیفرت»، و... بو بؤیوک دردین گؤستریلیشی بؤیوک عظمتدن دانیشیر. او عظمت قارا باخیشلاردان آلینماییر بلکه اونا عایید قارا باخیشلاردان دئییر. «سن» قورشونلارلا دانسدا گؤردویون اؤلوم – شهادت – یاشامدیر. یانی یاشاییریق بو دانس ایچره. «مليحه عزيزپور» دمير سئوگی دن سؤز آپارير. «ائلوار قلیوند» تئهرانی قهوهده اریتمهکله اؤز شهرینی، اؤز گیزلی دردینی آچیقلاماق ایستهییر. جناب «رضا براهنی» غلامحسین ساعدی-یه یازدیغی شعیر بو دورومون حیکایهسیدیر. «بیزی سایمادان ایشلرینه باشلامیشدیلار / بیتیردیلر لؤهلهیه – لؤهلهیه / ساوالانی دا قارمالادیلار / آرابانین اوستونه آتدیلار / ... تبریز کندلرینین چیچکلری / آغلاییردیلار اونداکی / ارکی ده آتدیلار آرابا اوستونه...» بو درد دریندیر. بو دردین بیر ایزیده سورگونلوکدور.
«سولئیمان اوغلو» یازیر: «یابانجیلیق بیوگرافیسیدیر سورگونلوک... / و یالنیزلیق پورترهسیدیر سورگونلوک / گئجه چیزیلیر گوندوز ایسه سرگیلنیر / یوخ توپراقدا ایتگین بیر ایز جوغرافیاسیدیر، سورگونلوک...» هادی قاراچای «مندن بیر ائو ساغدا یاشاییر / اؤزگورلویون سینهسینه / گوللـه سیخان وطنداشیم / مندن بیر ائو سولدا اوتورور / دیلیمه قیفیل ووران یئرلیم» دئییر. اونونچون «کیان خیاو» بو اؤلومو آرزولاییر: «کئشگه قفسده ده / آزادلیغا اؤله بیلمک اولایدی!» و اؤلورلر. «شهر قوردون قارنیندادیر» هلهده. اوختای بو قارنی سؤکمهیه باشلادی. اؤنجه اؤز قارنینی سؤکدو. بو درد دریندیر. سئوگی بیر اؤپوش ایله دیریلدیر بو نسلی. «و من اؤلرسم نازلیجا / بیر اؤپوجوک وئررسن دیریلرم / سادهجه بیر اؤپوش / باخماکی بیر اؤپوشه ساتدی فتحعلیخان بیزی! / سادهجه سئویرم سنی / وطنیمین بیر فاییزی قدر...» سعید موغانلی گؤر نه دئییر؟! بو درد دریندیر درین.
دئدییین کیمی بو درد آغیردیر، آغریدیر دوشونجهلریمیزی دئمک:« آیلا گونش حب کیمی آتیلدی هر ساعات، خسته خانادیر حیات/بیربیریمیزه درد اولدوق/ تانریلارا درمان. ادبییات بو آغیرلیغی نئجه داشیییر؟ اؤزونله یاشید یاشایان نسیل، بو دردی نئجه داشیمیشدیرلار؟
- بیزلر چوخ یئیین یوکسهلیشه آددیم آتدیق. ناظیم حئکمتی، مایاکوفسکینی، آدونیسی، پازی، کامینگئزی اوخوماغا باشلادیق. سوررئال تصویرلردن دولدوق. بیز نسیمینی، شهریاری، بختیاری، بیرچوخوسونو اوخودوق؛ آما اؤزوموز کیمی اوخوندوق. ذیرودن باشلاییب اتهکلره اندیک. گوجلو متنلره قاتیلیب گوجلو متنلر یاراتماق فیکیرینه دوشدوک. اونو – بونو ایچیمیزدن آتیب سیلمهدیک. ادبییات تضادلار دونیاسیدیر. اَیر بیریسینین سیلینمهیینه چالیشساق واقعیّتی دانماق ایستهییریک. بو بیر جنایتدیر. وجودوندا اولان یازارلارین اؤلدورمهسینه چالیشانلار اؤزلرینی ده اؤلدورجکلر بیرگون. بیز باشقا بیر مسألهیهده قاتیلدیق. ایچیمیزدهکی یازارلاری یئنیدن قاباغیمیزا قویوب اونلاری آرتیق تانیماق اوچون یئنیدن متنلره قاییتدیق. بیر طرفدنده بیر محکوم کیمی یازماغا باشلادیق. متنلریمیز محکوملار دفاعیّهلری کیمی یاراندی. «ژوزه ساراماقو»نون کورلوغو گؤزلریمیزه هوپموشدو. اونونچون بو درددن بوراخیلماغا درده دوشدوک. درد وطن اولدو، اؤزگورلوک اولدو، شعیر اولدو، یازی اولدو.
یازی – یازی یازیلیرلار یازیچیلار. یازییا، یازا – گوزه چئوریلیرلرده. یازیمیز سیزجه هانسی دورومو یاشاییر، سیزی راضیلاشدیریرمی؟
- ائلهجه یازی دئییرسن حسرت تؤکولور. «حامد احمدی»نین بیر حیکایهسینده بیر شاعیر داش کیمی اوزو اوسته دوشوب تورپاغا. هامینی یاردیما چاغیریر. اونو کیمسه دوشونمهییر. سانکی بیر داش هئیکلدیر. سونرا همین داش نسلین گؤیده اوچماسی بو دورومون داها آرتیق گؤستریشیدیر. بولوتدان یوموشاق ایمیش بو داش. منجه بیز بو دورومو راضیلاشدیرمالیییق. نهدن دوروم بیزی راضی سالسین؟ «محمد صبحدل» و «رضا كاظمي»نین حیکایهلری بو ایشین زوروندادیر. بیر گون «حسن اومود اوغلو» ایله خوجا بوستانلاریندا گزیردیک. «دده قورقود»ون متنینی او قدهر گوجلو تأویل ائدیردی سانکی یئنیدن متن یاراتماغا و یئنی متن یاراتماغا جان آتیردی. اوگون بو اینام منده گوجلهندی. اَیر متنلریمیزی «اومود اوغلو» کیمی آچیقلاساق یازیلاریمیز داها آرتیق گؤستریلهجکلر. نهدن بو یئنی دئولری سوسدوروب اوزه چکمیریک؟ چئشمهلر حیکایهسیدیر بو نسیل. یا دوزونو دئسم «چئشمهلرین حیکایهسی». بونو اوکتاویودان بیر یئرده اوخوموشام. آنجاق آخیریق. دیل آخیر بیزی. دیل آخیردیر بیزی.
سن بیر آز چوخ امید ایله بو دانیشیغا یاناشیرسان. بیزیم آخمادیغیمیز متنلر، یئنیلیکلر آز دئییل. اونلاردان دانیشاق!
- گؤزهل. اَدا باجارمارام. یئکه دانیشماقلا آدام یئکهلمز. بیریسی بیردن باش چیخاریب گونئیده شعیر یوخدور دئییر. بو کؤهنه اویونلاردان قورتاریلمالیییق. یئکه دانیشماقلا، یئکهلیک خالقا گؤستریلمز. من گؤردویوم بودور. بیر پارالاری بو فضادا دانیشماق ایستهمیرلر دؤیوشمک ایستهییرلر. بو دؤیوشمک اونلاری متندن آرالاندیریر. اونونچون یازیلاری اساسدان بیر دوشونجهنین داغیلماسیندان یا ایسه اولدوغوندان دانیشیر. تنقید، یئرینی ازمهیه وئریبدیر. اخلاقی دهیرلرین دیریلمهسی اینسانی کیچیلتمز. تنقیدسل دهیرلرین تعریفی وار بو آرادا. من بو تایین شعرینی او تایدان گوجلو بیلیرم. بونو متنلردن آلیرام. بونو یاراتدیغیمیز سطیرلر سؤیلهییر. بو اساسدا بیزی شعیرسزلییه محکوم ائدنلر، ایندی بیزدن عوزور ایستهمهلیدیرلر. اخلاقی سهولر، دیل ایله نئجه ایلگی قورماقدان دوغولور. ایستر شاعیر ایسترسه تنقیدچی سؤزجوکلردن ایش چکمسین گرک. سؤزجوکلرین قوللوغوندا اولماق، سؤزجوکلرله برابر یاشاماق. بودور بیزیم یولوموز. یوخسا سؤزجوکلردن ایش چکنلردن راحاتجاسینا ایش چکرلر. تاریخ بو تاپماجادان دولودور. بوجور آداملار قودرتین قولو اولارلار. بوجور آداما دیل دال چئویرر.
بس سؤزجوکلردن ایش چکمهییب متنه قاییداق.
- متنهده قاییتسان من یوخام. ایندی لوایی یازدیغی متنلردیر. بیز سطیر – سطیر صحیفهلرده سوسوب توفانا دؤنوروک. بونو اوخوجو یاخشی دوشونر. هردن آما بتر اوشونرم.
نهدن؟
- بیرگون «حسن آذربایجان» منه زنگ آچیب «بس دیریسن» دئدی. بایقوش مندن بیر یازی یایمیشدیر. «لوایی اؤلدو رحمتلیک» آدی ایله. «حسن آذربایجان» جنابلاری او تیتری گؤروب اوشونموشدو. متنده یازارین اؤلومو بیر باشقا، آما حیاتداکی اؤلوم بیر باشقا...
یئنه سؤزونو کسیرم. یانی اؤلومودن قورخورسان؟
- کیشی بو نه سؤزدور؟ نه اؤلومدن قورخورام نه منی اؤلدورندن. دوسلاریمین او لحظهده تیترک نفسلریندن، اورکک باخیشلاریندان قورخورام. اونلاری بو دورومدا یالنیز قویوب گئتمهییمدن اوشونورم.
اؤز شعرینله بو دانیشیغین قورتاریشینا بلکهده قورتولوشونا بیر سورغو قالار،داها. «من حاضیرام / دینلهییرم / توفنگ لولهسینده اولایان تاریخی / یالنیز اونوتما / او آخشام / من اؤلنده / یئللر دایانسا دا / ال – قولون اسهجکدیر...»
- هه يه! استبداد اسیب جانلاری تؤکسهده، ال – قولو اَسیب تؤکولهجکدیر...
بوراسی دوراق